Święto PURIM

„Kiedy miesiąc Adar nadchodzi, radość wzrasta” – czytamy w Talmudzie. Właśnie w miesiącu Adar obchodzone jest najradośniejsze ze wszystkich żydowskich świąt – święto Purim. Tradycja obchodzenia Święta Purim sięga swoimi korzeniami okresu niewoli Izraela, a jego geneza została szczegółowo opisana w Zwoju Estery (zwanej Megilat Ester), należącej do Ketuwim (Pism) – trzeciej części Tanachu. Napisana została najprawdopodobniej w Babilonii lub Persji, a jej akcję umiejscowiono na terenie imperium perskiego, pod rządami dynastii Achemenidów (558 – 330 p.n.e.). W tekście nie występują żadne greckie słowa ani imiona, stąd wniosek, że powstała przed inwazją Aleksandra Wielkiego. Pojawiający się w Księdze król Ahaswerus to prawdopodobnie postać historyczna, Kserkses I, panujący w latach 486 – 465 p.n.e. Źródła historyczne potwierdzają pewne fakty opisane w Księdze Estery, wiadomo, że Kserkses I kazał zbudować pałac w Suzie (tu miasto to nosi nazwę Szuszan), a imperium ciągnęło się od doliny Indusu aż po Etiopię i Libię..

Jakie wydarzenie wspomina się w czasie Purim?

Mówi o nich cała Księga Estery, którą czyta się w owe święto.Główną postacią owej opowieści jest młoda Żydówka Estera oraz jej opiekun Marchodeusz.

Księga rozpoczyna się od opowieści o uczcie i nieposłuszeństwie żony króla Achaswerusa – Waszti, która prawdopodobnie została zgładzona za przeciwstawienie się woli męża. Na dworze perskim rozpoczynają się poszukiwania nowej żony dla króla. Największą przychylność władcy zyskała Żydówka Estera, wychowana w domu swego kuzyna Mordechaja, i ona zostaje królową w miejsce Waszti.

Za podszetem Hamana – wielkiego wezyra królestwa Persji , król Aswerus wydał dekret, by wyniszczyć Żydów z diaspory w Persji. U podstaw tego pisma leżała nienawiść Hamana do Marchodeusza, gdyż Marchodeusz stojąc w bramie nie klękał i nie oddawała pokłonu Hamanowi, jak on tego zażądał. Każdego dnia Marchodeusz stał niedaleko pałacu, by ochraniać swoją podopieczną Esterę. Kiedy ów morderczy dekret został wydany, udał się on do pałacu, powiadomić Esterę o niebezpieczeństwie i prosić ją, by ratowała swój naród.

Estera wpierw się opiera, ale po namyśle zmienia zdanie i organizuje przyjęcie dla Hamana i króla. Drugiego dnia uczty Estera wyznaje królowi i całemu dworowi prawdę o swoim pochodzeniu oraz o nienawiści i niecnym zamiarze Hamana. Król wydaje rozkaz, by powiesić Hamana i jego 10 synów na tym samym drzewie, które przygotował dla Marchodeusza.

Marchodeusz został wynagrodzony i został zarządcą domu Hamana. Stał się on również religijnym przywódcą Żydów. Napisał on list do wszystkich z narodu żydowskiego, by pamiętali i obchodzili wydarzenie 14 dnia miesiąca Adar, w którym to Żydzi zostali wybawieni z zagłady, smutek zamienił się w radość, a żałoba w wesele. W czasie tego dnia obowiązkiem ma być świętowanie, posyłanie żywności do bliskich oraz podarków i jałmużny dla biednych. Święto to jest nazywane „purim” – tj. od słowa „pur” – los, gdyż  Haman rzucił los, by 14 Adar wygubić Żydów. W miastach, które wczasach Jozuego były otoczone murami  obchodzi się Szuszan Purim, 15 dnia miesiąca Adar. W roku przestępnym, gdy dodaje się dodatkowy miesiąc Adar, Purim obchodzi się w drugim miesiącu. Nie ma ono kategorii Święta, co oznacza, że nie obowiązują wówczas prawa dotyczące zakazu pracy.

W jaki sposób dziś Żydzi przygotowują się do tego święta?

Wydawałoby się, iż skoro jest to tylko jeden dzień świętowania i to w dodatku pełnego radości, powinno to być bardzo proste. Jednakże tak nie jest – szczególnie dla pobożnych Żydówek, które czeka wiele przygotowań.

Jednym z micwot tego dnia jest: „miszlach manot” – wysyłanie porcji pożywienia do przyjaciół. Marchodeusz napisał w swoim liście „wzajemnie posyłajcie sobie dary z żywności” (por. Est 9, 22). Rabini zinterpretowali ten nakaz jako minimum dwie rzeczy gotowane lub upieczone, lub słodycze, napoje czy owoce; ale niektórzy wymagają, że jedna rzecz musi być przyrządzona własnoręcznie. Rabini również nakazali by obdarować minimum jedna osobę. To często powoduje ogrom pracy dla ortodoksyjnych żydowskich kobiet (szczególnie żon rabinów).

Drugim ważnym przykazaniem jest „matanot lewjonim” – każda osoba zobowiązana jest dać jałmużnę (dar) przynajmniej dwóm osobom znajdującym się w potrzebie. Minimalna wartość przekazanej sumy powinna odpowiadać cenie jednego posiłku. W obecnych czasach autorytety halachiczne określają ją na poziomie 5 dolarów. Najczęściej dostarcza się posiłek przez szelijacha (pośrednika), aby zachować przynajmniej pozory anonimowości. Pieniądze muszą być przekazane w dniu Purim. Jeśli to niemożliwe przynajmniej odłożone i przeznaczone na dar charytatywny w tym dniu. Również ten zwyczaj pochodzi od Marchodeusza. To właśnie on uczy jak ktoś winien pokazywać innym swoję szczęście i radość – przez pomaganie tym, którym się gorzej powodzi.

W owym dniu spożywa się specjalną ucztę, która winna być przygotowana wcześniej. W czasie Purim spożywa się kreple (pierogi) i hamantasze (z jidysz: torba Hamana), oznai haman (uszy Hamana) trójkątne ciastka z zawiniętym w środku nadzieniem z mięsa, zbóż, owoców. Jak wiele symboli związanych z Purim, nawiązują do czegoś ukrytego, schowanego, czegoś, co na pierwszy rzut oka jest niewidoczne. Wśród Żydów aszkenazyjskich zwyczajem jest jedzenie wędzonego mięsa, co nawiązuje do powieszonego Hamana, gdyż tak jak mięso, swoje musiał odwisieć.

Innym zwyczajem poprzedzającym święto Purim jest post, który rozpoczyna się o poranku poprzedzającego dnia. Jest to tzw. Post Ester – na pamiątkę postu, który powzięła królowa Ester, kiedy miała udać się do króla, by prosić o ratowanie swojego narodu. Wraz z nią pościli wszyscy Żydzi, aby wybłagać cud. Post ten ma pomagać zrozumieć jak w wielkim niepokoju i strachu żyli Żydzi w obawie o swoje życie w Persji. Niektórzy kończą post o zaraz po zmierzchu, inni czekają na odczytanie Megilli - zwoju księgi Estery.

Jak celebruje się Purim?

O zmroku w wigilię święta odmawia się Maariv. Jest to zwyczajowa modlitwa, ale w owym dniu ortodoksyjne melodie zaczerpnięte są z innych świąt, zupełnie więc jakby nie na miejscu.

Następnie odczytywany jest cały zwój Estery – tzw. Megilla (dosłownie zwój). Megilla nawinięty jest tylko na jeden drążek. Aby go zwinąć trzeba wpierw cały rozwinąć, a co za tym idzie cały przeczytać. Tak się go składa, by przypominał list – na pamiątkę listów napisanych przez Marchodeusza i Esterę nakazujących Purim.

Każdy winien usłyszeć dwa razy cały tekst Księgi Estery – poczynając od dzieci poprzez mężczyzn i kobiety. Gdy ktoś jest chory należy udać się do niego i odczytać mu ów zwój. Z odczytywaniem tego tekstu związane są pewne zwyczaje np. można zmienić głos na wyższy kiedy czyta się słowa Estery; niektórzy się przebierają. Kiedy pada imię Haman, jest ono zagłuszane przez krzyki dzieci, grzechotki, czasem trąbki etc. (ma to też na celu pomóc dzieciom  skupić się na czytanym tekście). Zwyczajem jest też pisanie jego imienia na podeszwie butów i tupanie, wymazując tym samym tego kto pragnął wymazać naród żydowski.

Po odsłuchaniu Księgi rodziny udają się do swoich domów, by rozpocząć ucztę – suda Purim. Często wspólnoty organizują przyjęcia i zabawy, aby wspólnie radować się i cieszyć Purim. Zabawie towarzyszą gry, konkursy a uczestnicy często przebierają się w różne stroje. Zakłada się maski i inne dziwne stroje. Dopuszczane jest, aby mężczyźni zakładali kobiece stroje i vice versa. Mędrcy wskazują miejsce, w którym imię „Estera” ukryte jest w Torze, w zdaniu z Księgi Powtórzonego Prawa „Ukryję (astir) moją twarz…”. W samej Księdze Estery można zaleźć kilka nawiązań do przebierania: Ester, która ukryła swoje pochodzenie; Mordechaj, który rozdarł swoje szaty i przywdział wór; człowiek uhonorowany przez króla był ubierany w królewskie szaty. Praktycznym powodem jest także chronienie biednych przed upokorzeniem, aby mogli otwarcie prosić o jałmużnę. Właściwym jest zapraszanie gości, szczególnie potrzebujących, jedzenie mięsa, ziaren zbóż i picie alkoholu. Powinno się pić więcej niż zazwyczaj. Niektóre opinie mówią, że nakazane jest upicie się do takiego stanu, w którym człowiek nie jest w stanie wymówić zdania „Przeklęty niech będzie Haman, błogosławiony niech będzie Mordechaj” ). Podawanie wina w czasie uczty jest bardzo ważne, wszystkie cuda purimowe miały związek z winem – Estera dwukrotnie zaprosiła Hamana na bankiet, a picie wina i zabawa pomogły w uratowaniu narodu żydowskiego i stały się powodem upadku Hamana.

Drugi raz Megilla odcztywany jest o świcie w synagodze po Szacharit. Ponieważ często jest to zwyczajny dzień pracy, stąd pora musi być dostosowana tak aby każdy mógł uczestniczyć (stąd czasem w synagodze czyta się dwukrotnie).

Co jest takiego niezwykłego w Księdze Estery?

Jest to jedyna Księga Biblijna, w której słowo „Bóg” nie występuje ani razu. Co więcej można zapytać, jak to się stało, że młoda Żydówka poślubiła perskiego króla? Dlaczego ukrywała przed nim swoją tożsamość?

Na te pytania znajdziemy odpowiedź w słowach jakie skierował Marchodeusz do Estery: „Nie myśl sobie, w sercu, że uratujesz się w domu króla, jedyna ze  wszystkich Żydów, bo jeśli ty zachowasz milczenie w tym czasie, uwolnienie i ratunek dla Żydów przyjdzie z innego miejsca, a ty i dom twojego ojca zginiecie. A kto wie czy nie ze względu na tą chwilę dostąpiłaś godności królowej?” (Est 4, 13-14).

Purim jest szczególnym świętem Żydów żyjących w diasporze; Żydów którzy borykają się z problemem asymilacji, przestrzegania praw oraz poszukiwania swojej tożsamości. W Księdze Estery każdy Żyd może odnaleźć swoją historię.

Fragmenty z Tory czytane na Purim

Księga Wyjścia 17, 8-16 oraz  Księga Estery

Katarzyna Kowalska nds

Bibliografia:

Greenberg Blu „How to Run a Traditional Jewish Household”.

Vainstein Yaacov “The Cycle of the Jewish Year”

http://www.schorr.edu.pl/

http://www.jewish.org.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=3018&Itemid=68