"To drzewo, na którym zostały ukrzyżowane członki, stało się równocześnie katedrą, z której Chrystus naucza". Św. Augustyn (+ 430)

Święto Podwyższenia Krzyża powstało w związku z dedykacją dwóch bazylik w Jerozolimie.

Według starożytnej tradycji Krzyż, na którym Jezus oddał swoje życie, miała odnaleźć św. Helena (matka cesarza Konstantyna Wielkiego) w 326 roku. Z tej to okazji, według podania, cesarz wysłał dwóch architektów Zenobiusza i Ekstaza, by wybudowali bazylikę na górze Kalwarii. Nie znamy dokładnie daty ukończenia prac, ale Euzebiusz w swoim dziele Vita Constanitni wspomina, pod datą 335 roku, o dedykacji dwóch bazylik – Męczenników i Zmartwychwstania (Anastasis). Obie bazyliki były połączone dziedzińcem.

Egeria, pątniczka z IV wieku, w Itinerarium, gdzie opisuje swoja podróż do Ziemi Świętej, łączy fakt odnalezienia drzewa krzyża z poświęceniem Bazyliki.

Z datą 13 IX spotykamy się w Armeńskim lekcjonarzu z pocz. V wieku, który wymienia ją jako wspomnienie dedykacji kościoła Zmartwychwstania, zaś 14 września jako dzień poświęcenia bazyliki Męczenników (Ad Crucem).

Święto szybko stało się popularne na Wschodzie, wtedy też ukazywano relikwie krzyża.

Na Zachodzie zaś przyjęło się na przełomie VI/VII wieku, ale obchodzono je 3 maja, w dniu odzyskania krzyża przez Herakliusza od Persów.

Po Soborze Watykańskim II, w związku z reformą liturgiczną, ustalono 14 września jako datę święta Podwyższenia Krzyża, tym samym więc połączono dwa święta – święto znalezienia Krzyża oraz Jego Podwyższenia.

Liturgia mszalna proponuje prefację o Krzyżu (lub Męce Pańskiej). Krzyż porównany jest tam do rajskiego drzewa życia:

Zaprawdę, godne to i sprawiedliwe, słuszne i zbawienne,+ abyśmy zawsze i wszędzie Tobie składali dziękczynienie, + Panie, Ojcze Święty, wszechmogący, wieczny Boże. Ty postanowiłeś dokonać zbawienia rodzaju ludzkiego + na drzewie krzyża. + Na drzewie rajskim śmierć wzięła początek, + na drzewie Krzyża powstało nowe życie, + a szatan, który na drzewie zwyciężył, + na drzewie również został pokonany, + przez naszego Pana Jezusa Chrystusa. Przez Niego Twój majestat uwielbiają zastępy Aniołów, + którzy zawsze się radują w Twojej obecności. + Prosimy, aby i nasze głosy przyłączyły się do nich, + razem z nimi wołając: Święty, Święty, ŚwiętyZarówno Ewangelia (J 3, 13-17) jak i czytania (Flp 2, 6-11) podkreślają wywyższenie krzyża, które zostało zapowiedziane w obrazie miedzianego węża (Lb 21, 4-9);  (czytania do wyboru Flp lub Lb).

Opr. na podst.: Nadolski B., Liturgika. Liturgia i czas. cz. II

Relikwie Krzyża świętego

Największą część drzewa Krzyża świętego posiada obecnie kościół Św. Guduli w Brukseli. Bazylika Św. Piotra w Rzymie przechowuje część relikwii, którą cesarze bizantyjscy nosili na piersi w czasie galowych uroczystości. W skarbcu katedry paryskiej jest cząstka Krzyża świętego, podarowana przez polską królową Annę Gonzagę, którą miała otrzymać od króla Jana Kazimierza. Największą część Krzyża świętego w Polsce posiadał kościół dominikanów w Lublinie. Została ona świętokradczo zrabowana w 1991 roku przez nieznanych sprawców.

Stosunkowo dużą część Krzyża świętego posiada kościół Św. Krzyża na Łysej Górze pod Kielcami.
Miał ją podarować benedyktynom św. Emeryk (+ 1031), syn św. Stefana, króla Węgier (+ 1038). Od tej relikwii i klasztoru pochodzi nazwa "Góry Świętokrzyskie". Wreszcie dość znaczna relikwia Krzyża świętego znajduje się w Bazylice Krzyża Świętego w Rzymie.

Krótka historia formy krzyża

Od I wieku spotykamy krzyże wypisywane, rysowane czy ryte graficznie i to w najróżnorodniejszych formach i symbolice, której postacią naczelną jest zawsze Jezus Chrystus. Od wieku IV spotykamy krzyże bez Ukrzyżowanego, ale za to bogato wykładane szlachetnymi kamieniami i złotem (crux gemmata). Ich forma jest także różna. Tak np. spotykamy krzyże: Chrystusa, Piotra, Andrzeja, św. Pachomiusza, krzyż etiopski, ormiański, jerozolimski itp. We wczesnym średniowieczu zwykło się wyrabiać krzyże (pasje) z wizerunkiem Chrystusa, ale z koroną królewską (diademem) na głowie. Od wieku XII datują się krzyże współczesne, pełne wyrazu cierpienia i grozy. Najdawniejszy krzyż znaleziono w Herkulanum, w jednym z domów zasypanego przez wulkan (Wezuwiusz) w roku 63 i 79,
którego to odkrycia dokonano w 1748 roku. Na jednej ze ścian domu znaleziono wyraźny odcisk dużego krzyża, który tam wisiał. Jest nawet otwór po gwoździu w ścianie, na którym ten krzyż był umieszczony. Zagadki dotąd nie udało się w pełni wyjaśnić.

Krzyż Chrystusa i dokonane na nim zbawienie świata chrześcijanie uplastyczniali także "znakiem krzyża". Początkowo czyniono krzyż nad przedmiotami, kreśląc go dłonią. Miał on być wyznaniem wiary, chronić od nieszczęść, sprowadzać Boże błogosławieństwo. Zwyczaj ten sięga również pierwszych wieków chrześcijaństwa. Był on nadto traktowany jako credo katolickie, streszczenie najważniejszych prawd wiary. Słowami podkreślano wiarę w Boga w Trójcy Świętej jedynego,
a ruchem ręki podkreślano nasze zbawienie przez Chrystusową mękę i śmierć.

O znaku krzyża świętego pisze już Tertulian (+ ok. 240): "Czoło znaczymy znakiem krzyża". Św. Hieronim (+ ok. 420) w liście do Eustochii: "Przy każdym akcie ręka czyni znak krzyża". Z tego wynika, że tym znakiem pierwsi chrześcijanie posługiwali się bardzo często. Kościół święty zachował ten zwyczaj, kiedy w liturgii tak często wiernych swoich błogosławi.

Więcej na: http://kosciol.wiara.pl